Hartelijke Leger-des-heils medewerkers bieden een kopje koffie aan. Achter een tafel op een verhoging, zitten de voorzitter en secretaris van de SOR. Te gast zijn twee agenten van het prostitutieteam. Onverstoorbaar beantwoorden ze vragen over controles en registraties en ze reageerden op aantijgingen. ‘Waarom telkens weer nieuwe ambtenaartjes die de boel komen controleren?’ De exploitanten willen weten waarom er niets aan tippelen wordt gedaan. Ook wordt er geruzied over waarom de exploitant niet bij een gesprek tussen ‘de zeden’ en de meisjes mag zijn. De exploitanten maken zich zorgen om de privacy van de vrouwen die bij hen een raam huren. Telkens moeten ze weer aan andere ambtenaren hun verhaal doen. Jan Broers: ‘Nu krijgen we weer een nieuwe editie ambtenaren, terwijl er veel minder ramen zijn’. Wat gebeurt er met die informatie willen ze weten? Ook twijfelen ze eraan of dit de manier is om vrouwenhandel tegen te gaan. De agent van de Zedenpolitie wil weten: ‘Krijg ik een telefoontje van u als een meisje onder de blauwe plekken zit?’

Het zit de exploitanten hoog dat er ramen moeten verdwijnen, maar het zit ze nog hoger dat zij voor criminelen en vrouwenhandelaren uitgemaakt worden. Regelmatig wijzen ze erop dat alle ondernemers door de BIBOB procedure gekomen zijn en dat degenen die hun zaak verkocht hebben, dat vrijwillig deden. Het wantrouwen is groot. ‘Ik wil niet met de gemeente in gesprek, omdat we arrogant benaderd worden. Alle zaken waarover de gemeente hoog van de toren blaast, hebben ze verloren’, zegt een van de ondernemers vanuit de zaal.

Terwijl ik daar zit bedenk me hoe uniek een dergelijk tafereel is: bordeeleigenaren die afwisselend scheldend en mopperend en dan weer samenwerkingsgezind (‘Wij zijn ook tegen vrouwenhandel’) van gedachten wisselen over raamprostitutie met agenten en de projectleider van het 1012-project. Dan kom ik op de verhoging vertellen over The Hoerengracht. Het kunstwerk van Kienholz lijkt hen mooi. Ze komen graag naar het Amsterdams Historisch Museum om ernaar te kijken en ze willen ook best een toegangskaartje kopen voor ‘hun meisjes’.

‘The Hoerengracht’ komt naar Europa dankzij een samenwerking tussen de National Gallery (NG) in Londen en het Amsterdams Historisch Museum. In Londen is ‘The Hoerengracht’ van 18 november 2009 tot 21 februari 2010 te zien gecombineerd met een aantal 17e eeuwse schilderijen uit de collectie van het museum. In de catalogus, geschreven door Colin Wiggins van de NG en Annemarie de Wildt, conservator van het AHM, wordt The Hoerengracht in (kunst)historisch perspectief geplaatst. Na Londen zal The Hoerengracht naar Amsterdam reizen.

Nergens anders dan in Amsterdam is zo goed te zien hoe ‘The Hoerengracht’ inmiddels niet alleen een indrukwekkend kunstwerk, maar ook een historisch document is.

Het Amerikaanse kunstenaarsechtpaar Edward Kienholz en Nancy Kienholz Reddin werkte in de jaren ‘80 in Berlijn. Daar maakten zij een omvangrijk kunstwerk van ruim 13 bij 4 meter, en ruim 3 meter hoog. The Hoerengracht is een uitsnede en interpretatie van de Amsterdamse rosse buurt waar bezoekers doorheen kunnen wandelen. De kunstenaars stelden zichzelf bij het maken van het werk vragen die nog steeds actueel zijn: Wat vinden we van prostitutie? Moet het worden toegestaan, gereguleerd, gedoogd of verboden? Edward en Nancy Kienholz waren onder de indruk van de openlijke manier waarop de prostitutie in Amsterdam georganiseerd was. Hoewel pas in 2000 prostitutie gelegaliseerd werd, werd het in de jaren tachtig al openlijk gedoogd.

De verbeelde prostituees van ‘The Hoerengracht’ zijn gemodelleerd naar de lichamen van Berlijnse vriendinnen van het echtpaar Kienholz. Om hun hoofden afkomstig van etalagepoppen hebben ze glazen dozen, symbolisch voor de fragmentatie van vrouwenlichamen in de consumptiemaatschappij.

Het werk is geen letterlijke reconstructie, maar een verbeelding, die wortelt in de realiteit van de peeskamertjes met ‘a touch of Surrealism’, aldus de New York Times. De details in dit fenomenale hoogtepunt van assemblagekunst zijn ronduit fascinerend. The Hoerengracht stelt niet alleen de grenzen tussen binnen en buiten ter discussie, het vervaagt deze ook. De confrontatie met sexwerkers, die de bezoeker verleiden om naar binnen te gluren, stemt tot nadenken. Wie zijn deze vrouwen? Wat vind ik van de Amsterdamse raamprostitutie?

De komst naar Amsterdam van ‘The Hoerengracht’ is voor het AHM aanleiding om rond de tentoonstelling een presentatie te maken waarin de recente ontwikkelingen in de buurt belicht worden en met name de rol van kunstenaars daarbij.

De gemeente Amsterdam is het coalitieproject 1012 gestart. De naam verwijst naar het postcodegebied van de Amsterdamse binnenstad. Doelstellingen van het project zijn de terugdringing van criminaliteit en vrouwenhandel en het bevorderen van een gevarieerder economie op de Wallen. Het aantal raambordelen zal bijna halveren en ook veel coffeeshops verdwijnen. In de tentoonstelling wordt een documentaire gedraaid waarin te zien is hoe Nancy Kienholz de veranderingen in de buurt onderzoekt.

Daarnaast zijn enkele andere werken te zien waarin prostitutie verbeeld wordt. Sleutelbegrip hierbij is Role Exchange, de titel van het legendarische werk van Marina Abramovic, die op video en foto vastlegde hoe zij op in 1975 voor enkele uren van rol wisselde met een prostituee. Ook de installatie ‘Red Light’ van Marieken Verheyen nodigt bezoekers uit om even van plaats te wisselen met een prostituee. Deze installatie was een van de meest indrukwekkende werken in de cultuur-historische tentoonstelling ‘Liefde te koop’, vier eeuwen prostitutie in Amsterdam (AHM 2002).

De focus in het laatste deel van de tentoonstelling ligt op de transformatie van de buurt en de rol van kunstenaars daarbij. In het Amsterdamse Red Light District hebben op enkele plekken mode- en sieraden ontwerpers de plaats ingenomen van prostituees.
Role Exchange van Abramovic was de inspiratiebron voor het RED A.i.R.|Redlight Art Amsterdam project, dat in 2009 voor enkele maanden bezit nam van voormalige peeskamers in de Korsjespoortsteeg en Bergstraat. Tot slot van de tentoonstelling krijgen bezoekers een blik op de toekomst van de Wallen en de gelegenheid zelf hun ideeën daarover te geven.

Nancy Kienholz en Lisa Jann van L.A .Louver Gallery in Venice, vlak bij Los Angeles, de eigenaar van het werk, kwamen naar Amsterdam. We keken of het enorme kunstwerk (zo’n 4 bij 14 meter) wel echt zou passen. Met Lisa en Nancy gingen we Amsterdam in om te kijken wat er veranderd was sinds Ed en Nancy midden jaren tachtig The Hoerengracht maakten in hun Berlijnse atelier. Nancy verbaasde zich over de betegelde peeskamers en over de modeontwerpers achter de vroegere bordeelramen. ‘What is Amsterdam doing with it’s Red Light District?’ We dineerden met Ad Petersen, vroegere conservator van het Stedelijk en vriend van de Kienholzen met Onno Hooymeijer, een Amsterdamse kunstenaar die Ed en Nancy hielp met het verzamelen van spullen voor The Hoerengracht.

Voor The National Gallery was samenwerking met een museum in de stad die de inspiratie was geweest voor het werk aanlokkelijk. Colin Wiggins en ik schreven essays voor de catalogus. Nancy kwam nog een keer naar Amsterdam voor opnamen voor een documentaire over wat er nu gaande is op de Wallen.

Voor het Amsterdams Historisch Museum is het erg interessant om juist nu The Hoerengracht naar Amsterdam te halen. ‘Handen af van de Wallen’ staat op veel posters die achter de ramen van bordelen en cafés hangen. De gemeente is het project 1012 begonnen. Al vaker hebben de bestuurders van Amsterdam geprobeerd om prostitutie aan te pakken of te verplaatsen. Maar nog nooit eerder kwamen kunstenaars daarvoor in de plaats. Daar zal het onder andere over gaan op de bovenverdieping van de tentoonstelling.