The Beanery was de eerste Kienholz die ik zag en ook de eerste Kienholz van Colin Wiggins, head of education van de National Gallery, die ervoor gezorgd heeft dat The Hoerengracht naar Londen kwam. Colin en ik behoren beiden tot de gelukkigen die nog tussen de eeuwige drinkers met hun klokkenhoofden hebben gestaan. Edward Kienholz (1927-1994) maakte zijn verbeelding van de bar Barney’s Beanery, een eetgelegenheid in West Hollywood, in 1965. Het is een van de populairste werken van het Stedelijk Museum. ‘Alsof je in het sprookje van Doornroosje verdwaald bent’, schreef Jacq Vogelaar in 1997 in De Groene. ’Ze hangen er nog allemaal rond, de stamgasten, zoals ook de klokken op de plaats van hun gezicht nog steeds op tien over tien staan; het enige opgewekte aan de gezichten zijn de wijzers. Hier is de tijd eens en voor altijd gedood; het ruikt er zelfs naar, alleen het geroezemoes op de achtergrond bewijst dat het geleuter eeuwig doorgaat.’

Hofland had het ook over de geur van het gemummificeerde café. ‘Een mengsel van bierlucht, ontsmettingsmiddel, lysol misschien, afgewerkt frituurvet, een vage pislucht (in dit geval voortgebracht door ammoniak) en natuurlijk de geur van brandende sigaretten en volle asbakken. Het wekt beklemming, maar ook heimwee. Het doet je denken aan slemppartijen van lang geleden, voorbije romances en achterhaalde vriendschappen.’ Hofland vreest dat de anti-rook lobby de geur van brandende tabak er tegen de tijd dat The Beanery weer te zien is, heeft uitgefilterd. We zullen het zien en ruiken in 2011.

Nu moet ik even slikken. Dat krijg je ervan als je eigentijdse kunst in een historisch museum brengt. Maar er zullen waarschijnlijk heel wat bezoekers die nooit van Abramovic gehoord hebben naar de tentoonstelling komen.

Wat ís het verschil eigenlijk tussen Abramovic en Spuiten en Slikken van BNN? De tijd bijvoorbeeld. De montage is veel trager. Abramovic heeft de 4 uur durende performance teruggebracht naar 17 minuten video, maar nog verlopen de gebeurtenissen in een veel trager tempo. De setting is anders. Kijken naar een video op een tentoonstelling, oog in oog met de kunstenaar, is een andere ervaring dan televisie kijken in een huiskamer of via Uitzending gemist. Van role exchange (rolwisseling) is bij Spuiten en Slikken geen sprake. Er kwam geen prostituee naar de studio om het werk van Sophie Hilbrand over te nemen. Het werk is inmiddels bijna 35 jaar oud. In 1975 was prostitutie wettelijk verboden, men mocht geen ‘bordeel houden’ tot 2000. Abramovic was een van de eerste kunstenaars die het gevaar zocht, haar eigen lichaam op de proef stelde en tot thema van haar werk maakte. Zonder kunstenaars als zij was er misschien wel nooit een programma als Spuiten en Slikken geweest.

‘The Hoerengracht’ komt naar Europa dankzij een samenwerking tussen de National Gallery (NG) in Londen en het Amsterdams Historisch Museum. In Londen is ‘The Hoerengracht’ van 18 november 2009 tot 21 februari 2010 te zien gecombineerd met een aantal 17e eeuwse schilderijen uit de collectie van het museum. In de catalogus, geschreven door Colin Wiggins van de NG en Annemarie de Wildt, conservator van het AHM, wordt The Hoerengracht in (kunst)historisch perspectief geplaatst. Na Londen zal The Hoerengracht naar Amsterdam reizen.

Nergens anders dan in Amsterdam is zo goed te zien hoe ‘The Hoerengracht’ inmiddels niet alleen een indrukwekkend kunstwerk, maar ook een historisch document is.

Het Amerikaanse kunstenaarsechtpaar Edward Kienholz en Nancy Kienholz Reddin werkte in de jaren ‘80 in Berlijn. Daar maakten zij een omvangrijk kunstwerk van ruim 13 bij 4 meter, en ruim 3 meter hoog. The Hoerengracht is een uitsnede en interpretatie van de Amsterdamse rosse buurt waar bezoekers doorheen kunnen wandelen. De kunstenaars stelden zichzelf bij het maken van het werk vragen die nog steeds actueel zijn: Wat vinden we van prostitutie? Moet het worden toegestaan, gereguleerd, gedoogd of verboden? Edward en Nancy Kienholz waren onder de indruk van de openlijke manier waarop de prostitutie in Amsterdam georganiseerd was. Hoewel pas in 2000 prostitutie gelegaliseerd werd, werd het in de jaren tachtig al openlijk gedoogd.

De verbeelde prostituees van ‘The Hoerengracht’ zijn gemodelleerd naar de lichamen van Berlijnse vriendinnen van het echtpaar Kienholz. Om hun hoofden afkomstig van etalagepoppen hebben ze glazen dozen, symbolisch voor de fragmentatie van vrouwenlichamen in de consumptiemaatschappij.

Het werk is geen letterlijke reconstructie, maar een verbeelding, die wortelt in de realiteit van de peeskamertjes met ‘a touch of Surrealism’, aldus de New York Times. De details in dit fenomenale hoogtepunt van assemblagekunst zijn ronduit fascinerend. The Hoerengracht stelt niet alleen de grenzen tussen binnen en buiten ter discussie, het vervaagt deze ook. De confrontatie met sexwerkers, die de bezoeker verleiden om naar binnen te gluren, stemt tot nadenken. Wie zijn deze vrouwen? Wat vind ik van de Amsterdamse raamprostitutie?

De komst naar Amsterdam van ‘The Hoerengracht’ is voor het AHM aanleiding om rond de tentoonstelling een presentatie te maken waarin de recente ontwikkelingen in de buurt belicht worden en met name de rol van kunstenaars daarbij.

De gemeente Amsterdam is het coalitieproject 1012 gestart. De naam verwijst naar het postcodegebied van de Amsterdamse binnenstad. Doelstellingen van het project zijn de terugdringing van criminaliteit en vrouwenhandel en het bevorderen van een gevarieerder economie op de Wallen. Het aantal raambordelen zal bijna halveren en ook veel coffeeshops verdwijnen. In de tentoonstelling wordt een documentaire gedraaid waarin te zien is hoe Nancy Kienholz de veranderingen in de buurt onderzoekt.

Daarnaast zijn enkele andere werken te zien waarin prostitutie verbeeld wordt. Sleutelbegrip hierbij is Role Exchange, de titel van het legendarische werk van Marina Abramovic, die op video en foto vastlegde hoe zij op in 1975 voor enkele uren van rol wisselde met een prostituee. Ook de installatie ‘Red Light’ van Marieken Verheyen nodigt bezoekers uit om even van plaats te wisselen met een prostituee. Deze installatie was een van de meest indrukwekkende werken in de cultuur-historische tentoonstelling ‘Liefde te koop’, vier eeuwen prostitutie in Amsterdam (AHM 2002).

De focus in het laatste deel van de tentoonstelling ligt op de transformatie van de buurt en de rol van kunstenaars daarbij. In het Amsterdamse Red Light District hebben op enkele plekken mode- en sieraden ontwerpers de plaats ingenomen van prostituees.
Role Exchange van Abramovic was de inspiratiebron voor het RED A.i.R.|Redlight Art Amsterdam project, dat in 2009 voor enkele maanden bezit nam van voormalige peeskamers in de Korsjespoortsteeg en Bergstraat. Tot slot van de tentoonstelling krijgen bezoekers een blik op de toekomst van de Wallen en de gelegenheid zelf hun ideeën daarover te geven.

In Engeland is de afgelopen jaren druk gediscussieerd of prostitutie verboden zou moeten worden zoals in Zweden of getolereerd als in Nederland. Een prostituee die in haar eentje vanuit een appartement werkt is toegestaan. Bij twee of meer is er sprake van een bordeel en is het verboden. Een recente wet uit 2009 maakt het kopen van seks van een prostituee die onder dwang werkt strafbaar.

Prostitutie is in Londen veel meer verborgen dan in Amsterdam. Aan een tamelijk drukke straat, met marktkramen in het midden, staat een enkele deur op de begane grond open. Aan het eind van een kale gang gaat een trap naar boven. Op de muur hangen gekleurde A-4tjes met handgeschreven teksten: ‘models first floor’ of ‘Russian models second floor’. Soms staat er een roze lampje achter het raam op de bovenverdieping. Ook de etalages van sexshops zijn in Londen minder expliciet dan die in Amsterdam. De aanbevelingen worden vooral in tekst gedaan, er hangen weinig foto’s.

De onverwoestbare rode telefooncellen zijn een tweede leven begonnen als uitstalkast van advertenties van call girls. Tartcards worden ze genoemd. Het zijn kleine flyers, meestal voorzien van een foto en mobiel nummer en soms een webadres. Clifford vertelt dat ze vaak ’s ochtends eraf geschuurd worden door reinigingsdiensten. In de loop van de dag verschijnen ze weer. De Wellcome Library in Londen heeft een verzameling van deze ‘tart cards’ aangelegd sinds ze eind jaren ’80 verschenen, toen nog vage fotokopieën. De verzameling tart cards geeft een inzicht in grafische technieken zowel als in de veranderingen in de herkomst van Londense call girls.

Na een rondje Soho gaan we naar de National Gallery om de opening van The Hoerengracht te vieren.